عفونت گوش ( otitis media) چیست؟

عفونت گوش ( otitis media)
عفونت گوش ( otitis media)

عفونت گوش که گاهی اوتیت مدیا (otitis media) نیز نامیده می‌شود، یک عفونت گوش میانی است که مربوط به فضای پر از هوای پشت پرده گوش که شامل استخوان‎‌های کوچک لرزشی است می‌باشد. احتمال ابتلای کودکان به عفونت گوش بیشتر از بزرگسالان است.

از آنجا که عفونت‌های گوش اغلب به خودی خود رفع می‌شوند، ممکن است درمان با کنترل درد و نظارت بر مشکلات ایجاد شده شروع شود. گاهی از آنتی‌بیوتیک‌ها برای از بین بردن عفونت‌ها استفاده می‌شود. برخی افراد مستعد ابتلا به عفونت گوش هستند که این امر باعث بروز مشکلات شنوایی و سایر عوارض جدی خواهد شد.

علائم عفونت گوش ( otitis media)

شروع علائم عفونت گوش معمولا سریع است.

علائم در کودکان

  • درد گوش به خصوص وقت خوابیدن
  • مالیدن یا کشیدن یک گوش
  • ایجاد مشکل در خوابیدن
  • گریه بیش از حد معمول
  • بهانه‌گیری
  • مشکل در شنیدن یا پاسخ دادن به صداها
  • از دست دادن تعادل
  • تب 38 درجه یا بالاتر
  • خارج شدن مایعات از گوش
  • سردرد
  • از دست دادن اشتها

علائم در بزرگسالان

  • درد گوش
  • خارج شدن مایعات از گوش
  • مشکل شنیداری

چه زمانی به پزشک مراجعه کنیم؟

علائم و نشانه‌های عفونت گوش ممکن است نشانه شرایط خاص و متعددی باشند که باید برای تشخیص دقیق و درمان سریع آن‌ها اقدام شود. این نشانه‌ها عبارتند از:

  • علائم بیش از یک روز ادامه یابد.
  • علائم در کودکان کمتر از 6 ماه ظاهر شود.
  • درد گوش شدید باشد.
  • کودک یا کودک نوپا بعد از سرماخوردگی یا سایر عفونت‌های تنفسی فوقانی، دچار بی‌خوابی یا کج‌خلقی شود.
  • خارج شدن مایعات همراه چرک یا خون از گوش مشاهده شود.

علل عفونت گوش ( otitis media)

عفونت گوش در اثر وجود باکتری یا ویروس در گوش میانی ایجاد می‌شود. این عفونت غالبا ناشی از بیماری دیگری مانند سرماخوردگی، آنفلوآنزا یا حساسیت می‌باشد که موجب احتقان و تورم معابر بینی، گلو و شیپور استاش می‌شود.

نقش شیپور استاش

شیپور استاش یک جفت لوله باریک است که از گوش میانی تا بالا و پشت گلو، پشت معابر بینی ادامه دارد. انتهای این لوله‌ها باز است و موارد زیر را بر عهده دارد:

  • فشار هوا در گوش میانی را تنظیم می‌کند.
  • هوای تازه را وارد گوش می‌کند.
  • ترشحات طبیعی را از گوش میانی تخلیه می‌کند.

در صورتی که شیپوراستاش متورم شود مسدود شده و می‌تواند باعث ایجاد مایعات در گوش میانی شود. این مایع ممکن است آلوده شده و باعث ایجاد عفونت گوش شود.

در کودکان، لوله‌های شییپور استاش باریک و افقی‌تر هستند و همین امر باعث می‌شود تخلیه آن‌ها سخت‌تر باشد و احتمال گرفتگی بیشتر شود.

نقش لوزه سوم

لوزه سوم دو لایه کوچک بافت است که در پشت بینی قرار دارد و به نظر می‌رسد در فعالیت سیستم ایمنی بدن نقش داشته باشد.

از آنجا که لوزه سوم نزدیک به بخش باز لوله‌های استاش است، تورم آن‌ ممکن است این لوله‌ها را مسدود کند. این امر می‌تواند به عفونت گوش میانی منجر شود. از آنجا که کودکان نسبت به بزرگسالان لوزه سوم نسبتا بزرگتری دارند، تورم و تحریک آن در عفونت گوش کودکان نقش موثرتری خواهد داشت.

عفونت گوش ( otitis media)
عفونت گوش ( otitis media)

شرایط مرتبط

شرایطی که ممکن است منجر به عفونت گوش میانی شود شامل موارد زیر است:

  • اوتیت مدیا با افیوژن (Otitis media with effusion) یا تورم و تجمع مایعات در گوش میانی بدون عفونت باکتریایی یا ویروسی. از آنجاییکه ترشح مایعات پس از بهبودی هم ممکن است ادامه داشته باشد، به دلیل برخی عملکردها یا انسداد غیرعفونی لوله‌های استاش این مشکل ممکن است اتفاق بیافتد.

اوتیت مدیا با افیوژن (Otitis media with effusion) مزمن زمانی رخ می‌دهد که مایعات در گوش میانی باقی بماند و بدون عفونت باکتریایی یا ویروسی بازگردند. این امر ممکن است کودکان را به یک عفونت جدید مبتلا کند و روی شنوایی آنان تاثیر بگذارد.

اوتیت مدیا مزمن، یک نوع عفونت گوش است که با درمان‌های معمول از بین نمی‌رود و می‌تواند به پارگی پرده گوش نیز منجر شود.

مواردی که احتمال خطر ابتلا به عفونت گوش را بیشتر می‌کنند عبارتند از:

  • سن: کودکان در سنین 6 ماه تا دو سال به دلیل اندازه و شکل لوله‌های استاش و هم‌چنین به علت اینکه سیستم ایمنی بدن آن‌ها هنوز کامل نشده بیشتر مستعد ابتلا به عفونت گوش هستند.
  • مراقبت از کودکان به صورت گروهی: کودکانی که در جمع هستند و تحت مراقبت می‌باشند بیشتر از کودکانی که در خانه می‌مانند در معرض ابتلا به سرماخوردگی و عفونت گوش قرار دارند.
  • تغذیه نوزادان: نوزادانی که به خصوص هنگام خواب با شیشه شیر می‌خورند، بیشتر از نوزادانی که از شیر مادر تغذیه می‌کنند دچار عفونت گوش می‌شوند.
  • عوامل فصلی: معمولا عفونت گوش در پاییز و زمستان شایع‌تر است. افراد مبتلا به آلرژی فصلی ممکن است در صورت زیاد بودن گرده گیاهان، بیشتر به عفونت گوش مبتلا شوند. پایین بودن کیفیت هوا، قرار گرفتن در معرض دود دخانیات یا میزان بالای آلودگی هوا نیز می‌تواند خطر ابتلا به عفونت گوش را افزایش دهد.
  • شکاف کام: تفاوت در ساختار استخوان و عضلات کودکانی که دارای شکاف کام هستند ممکن است تخلیه لوله‌های استاش را دشوارتر کند.

عوارض

اکثر عفونت‌های گوش عوارض طولانی مدت به دنبال ندارند. وقتی عفونت گوش مکررا اتفاق بیافتد می‌تواند منجر به عوارض جدی مانند موارد زیر شود:

  • ایجاد مشکل در شنوایی: کم‌شنوایی خفیفی که ثابت نیست و می‌آید و می‌رود از موارد بسیار شایع عفونت گوش است که معمولا با از بین رفتن عفونت گوش بهتر می‌شود. عفونت‌های گوش مکرر یا مایعات درونی گوش ممکن است به کاهش شنوایی قابل توجه‌تری منجر شوند. در صورت آسیب دائمی در پرده گوش یا سایر ساختارهای گوش میانی، ممکن است کم‌شنوایی دائمی رخ دهد.
  • تاخیر در گفتار یا رشد گفتاری: در صورتی که شنوایی نوزادان یا کودکان نوپا به طور موقت یا دائمی دچار اخلال شود، ممکن است مهارت‌های گفتاری، اجتماعی یا رشدی کودک را به تاخیر بیاندازد.
  • گسترش عفونت: عفونت‌های درمان نشده یا عفونت‌هایی که به خوبی به درمان پاسخ نداده‌اند می‌توانند به بافت‌های اطراف گسترش یابند. برآمدگی استخوانی پشت گوش که ماستوئیدیت نامیده می‌شود، می‌تواند منجر به آسیب استخوان و تشکلیل کیست پر از چرک شود. عفونت‌های جدی گوش میانی به ندرت به سایر بافت‌های جمجمه ازجمله مغز یا غشاهای اطراف مغز ( مننژیت) گسترش می‌یابند.
  • پاره شدن پرده گوش: اکثر آسیب‌های پرده گوش طی 72 ساعت بهبودی می‌یابند. در برخی موارد، جراحی برای ترمیم مورد نیاز می‌باشد.

پیشگیری

نکات زیر ممکن است خطر ابتلا به عفونت گوش را کاهش دهد:

  • از سرماخوردگی یا سایر بیماری‌ها پیشگیری کنید. به فرزندانتان بیاموزید که مرتبا دست‌های خود را بشویند و وسایل غذا و آشامیدنی خودشان را با کسی به اشتراک نگذارند. اگر کودک شما در فعالیت‌های گروهی شرکت می‌کند، در صورتی که سرفه یا عطسه می‌کند ، مدت زمانی که در جمع دیگر کودکان قرار می‌گیرد را محدود کنید.
  • از دود دخانیات دور بمانید. اجازه ندهید کسی در خانه و محیط زندگی شما سیگار بکشد.
  • کودکتان را با شیر مادر تغذیه کنید. از آنجاییکه شیر مادر حاوی آنتی بادی است که می‌تواند نوزاد را در برابر عفونت گوش محافظت کند، حداقل شش ماه نوزاد را با شیر مادر تغذیه نمایید. اگر از بطری شیر استفاده می‌کنید، کودک را در حالت ایستاده نگه دارید. از قرار دادن شیشه شیر در دهان کودک خوابیده خودداری نمایید.
  • در مورد واکسیناسیون فرزندتان با پزشک خود صحبت کنید. استفاده از واکسن‌های فصلی آنفلوآنزا، پنوموکوک و سایر واکسن‌های باکتریایی ممکن است به پیشگیری از ابتلا به عفونت گوش کمک کنند.

تشخیص عفونت گوش ( otitis media)

پزشک معمولا عفونت گوش یا سایر بیماری‌ها را بر اساس علائمی که شما توصیف می‌کنید و هم‌چنین معایناتی که انجام می‌دهد تشخیص می‌دهد. به احتمال زیاد پزشک گوش شما را با استفاده از دستگاه اتوسکوپ بررسی می‌کند. هم‌چنین گوش فرزند شما را نیز با استفاده از دستگاه استتوسکوپ معاینه می‌نماید.

اتوسکوپ پنوماتیک (Pneumatic otoscope) ( گوش نگری بادی)

اتوسکوپ پنوماتیک تنها ابزار تخصصی است که پزشک برای تشخیص عفونت گوش لازم دارد. پزشک با استفاده از این ابزار داخل گوش را نگاه می‌کند و وجود مایع پشت پرده گوش را بررسی می‌نماید. این دستگاه به آرامی هوا را در مقابل پرده گوش پخش می‌کند. به طور معمول، دمیدن هوا باعث حرکت پرده گوش می‌شود. اگر داخل گوش میانی از مایعات پر شده باشد، هیچ حرکتی در پرده گوش مشاهده نخواهد شد.

تست‌های اضافی

اگر در مورد تشخیص عفونت شک و تردید وجود داشته باشد یا بیماری به درمان‌های قبل پاسخ نداده باشد یا اینکه مشکلات طولانی مدت یا جدی دیگری مشاهده شود، ممکن است پزشک آزمایش‌های دیگری را توصیه نماید.

  • تمپانومتری: این آزمایش حرکت پرده گوش را اندازه گیری می‌نماید. این دستگاه که کانال گوش را کامل می‌بندد، فشار هوا را داخل کانال گوش تنظیم می‌کند و همین امر باعث می‌شود پرده گوش حرکت کند. دستگاه کیفیت حرکت پرده گوش را بررسی می‌نماید و فشار غیر مستقیم داخل گوش میانی را فراهم می‌نماید.
  • رفلکس سنج اکوستیک (Acoustic reflectometry): با استفاده از این دستگاه میزان بازگشت صدا از پرده گوش اندازه‌گیری می‌شود ( اندازه گیری غیر مستقیم مایعات در گوش میانی). به طور معمول پرده گوش بیشتر صدا را جذب می‌کند. با این حال، هرچه فشار بیشتری از مایعات در گوش میانی وجود داشته باشد، پرده گوش صدای بیشتری را منعکس می‌کند.
  • تمپانوسنتز (Tympanocentesis) : به ندرت پزشک از روشی بنام تمپانوسنتز که در آن با استفاده از یک لوله ریز پرده گوش را سوراخ می‌کند تا مایعات گوش میانی را تخلیه نمایند استفاده می‌کند. این مایعات برای تشخیص وجود باکتری یا ویروس مورد آزمایش قرار می‌گیرند. اگر عفونت به درمان‌های قبلی پاسخ نداده باشد این روش می‌تواند مفید باشد.
  • تست‌های دیگر: اگر کودک شما دچار عفونت گوش میانی یا ایجاد مایعات در آن شده باشد، ممکن است پزشک شما را برای انجام تست‌های شنوایی، مهارت گفتار، درک زبان یا توانایی‌های رشد به یک متخصص شنوایی سنجی ، گفتاردرمانگر یا درمانگر رشد ارجاع دهد.

آیا ورزش می‌تواند باعث کم‌شنوایی یا وزوز گوش شود؟

تشخیص به چه معناست

  • اوتیت مدیای حاد (Acute otitis media): به طور کلی تشخیص عفونت گوش میانبری برای اوتیت مدیای حاد است. اگر علائم وجود مایع در گوش میانی مشاهده شود، یا علائم عفونت گوش وجود داشته باشد و اگر علائم نسبتا ناگهانی شروع شده باشند، پزشک احتمال وجود اوتیت مدیای حاد را تشخیص می‌دهد.

  • اوتیت مدیای افیوژن (Otitis media with effusion): اگر پزشک شواهدی مبنی بر وجود مایعات در گوش میانی را پیدا کرده باشد، اما هیچ علامتی از عفونت را مشاهده نکند، اوتیت مدیای افیوژن را تشخیص می‌دهد.

  • اوتیت مدیای مزمن (Chronic suppurative otitis media) : اگر پزشک دریافت که عفونت طولانی مدت منجر به پارگی پرده گوش شده است که این پارگی معمولا با ترشح مایع پر از چرک همراه است، اوتیت مدیای مزمن را تشخیص می‌دهد.

درمان عفونت گوش ( otitis media)

عفونت گوش ( otitis media)
عفونت گوش ( otitis media)

بعضی از عفونت‌های گوش بدون نیاز به آنتی‌بیوتیک از بین می‌روند. بهترین درمان برای فرزند شما به عوامل زیادی مانند سن فرزندتان و شدت علائم بستگی دارد.

روش انتظار

علائم عفونت گوش معمولا طی دو روز اول بهبود می‌یابند و اکثر آن‌ها طی یک تا دو هفته به خودی خود و بدون هیچ درمانی از بین می‌روند. طبق نظر کارشناسان روش انتظار برای کودکان به شرح زیر مناسب می‌باشد:

  • کودکان 6 تا 23 ماه با درد خفیف گوش میانی در یک گوش به مدت کمتر از 48 ساعت و دمای کمتر از 39 درجه سانتیگراد.
  • کودکان 24 ماه و بالاتر با درد خفیف گوش میانی در یک یا هردو گوش برای کمتر از 48 ساعت و دمای کمتر از 39 درجه سانتیگراد.

بر اساس برخی شواهد، درمان با آنتی‌بیوتیک‌ها ممکن است برای بعضی از کودکان مبتلا به عفونت گوش مناسب باشد. از طرف دیگر، استفاده زیاد از آنتی‌بیوتیک‌ها اغلب موجب مقاومت باکتری‌ها به دارو می‌شود. در مورد مصرف هر نوع آنتی‌بیوتیک و مزایا و خطرات احتمالی آن‌ها حتما با پزشکتان مشورت نمایید.

مدیریت درد

ممکن است پزشک برای کاهش درد ناشی از عفونت گوش موارد زیر را به شما توصیه نماید:

  • داروی ضد درد: پزشک ممکن است برای تسکین درد، داروهای بدون نسخه مانند استامینوفن یا ایبوپروفن را تجویز نماید. داروها را مطابق دستور داده شده مصرف نمایید. هنگام مصرف آسپرین برای کودکان و نوجوانان احتیاط کنید. کودکان و نوجوانانی که به بیماری آبله مرغان مبتلا هستند یا علائم شبه آنفلوآنزا دارند هرگز نباید آسپرین مصرف کنند، زیرا آسپرین با سندرم ری (Reye’s syndrome) در ارتباط می‌باشد. قبل از مصرف حتما با پزشک مشورت نمایید.

  • قطره‌های بی حسی (Anesthetic drops): تا زمانی که پرده گوش سوراخ یا پارگی نداشته باشد این دارو می‌تواند برای تسکین درد مورد استفاده قرار گیرد.

درمان با آنتی‌بیوتیک

پس از یک دوره مشاهدات اولیه، ممکن است پزشک در شرایط زیر درمان با آنتی‌بیوتیک را برای از بین بردن عفونت گوش توصیه نماید:

  • کودکان 6 ماه یا بالاتر با درد گوش متوسط تا شدید در یک یا هر دو گوش برای حداقل 48 ساعت با دمای 39 درجه سانتیگراد یا بالاتر
  • کودکان 6 تا 23 ماه با درد خفیف گوش میانی در یک یا هر دو گوش کمتر از 48 ساعت و دمای کمتر از 39 درجه سانتیگراد.
  • کودکان 24 ماه و بالاتر با درد خفیف گوش میانی در یک یا هر دو گوش برای کمتر از 48 ساعت و دمای کمتر از 39 درجه سانتیگراد.

کودکان کمتر از 6 ماه مبتلا به اوتیت حاد تائید شده، احتمالا با زمان انتظار مشاهده اولیه، با آنتی‌بیوتیک درمان می‌شوند.

حتی پس از بهبود علائم، حتما آنتی‌بیوتیک را طبق دستورالعمل مصرف نمایید. عدم مصرف داروها می‌تواند منجر به بازگشت مجدد عفونت و مقاومت باکتری‌ها در برابر آنتی‌بیوتیک شود. اگر به طور اتفاقی در دوز مصرف دارو اختلالی ایجاد شد، حتما با پزشکتان تماس بگیرید.

لوله‌های گوش

اگر شرایط کودک شما خاص باشد، ممکن است پزشک روش خاصی را برای تخلیه مایعات از گوش میانی تجویز نماید. اگر کودک شما پس از رفع عفونت ( اوتیت مدیا با فیوژن) عفونت گوش مکرر، طولانی شدن عفونت گوش ( اوتیت مدیای مزمن) یا ایجاد مداوم مایع در گوش را داشته باشد، ممکن است پزشک این روش را پیشنهاد دهد:

طی عمل جراحی سرپایی بنام میرینگوتومی (myringotomy)، جراح سوراخ کوچکی در پرده گوش ایجاد می‌کند تا از این طریق مایعات گوش میانی را خارج کند. برای کمک به پاکسازی گوش میانی و جلوگیری از ایجاد مایعات بیشتر، یک لوله ریز ( لوله تمپانوستومی) در دهانه گوش قرار می‌گیرد. برخی از این لوله‌ها ممکن است شش ماه تا یکسال در این محل باقی بمانند و به خودی خود جدا شوند. سایر لوله‌ها ماندگاری بیشتری دارند و ممکن است برای برداشتن آن‌ها به جراحی نیاز باشد.

پرده گوش معمولا پس از خارج شدن لوله مجددا ترمیم می‌شود.

درمان اوتیت مدیای مزمن

وقتی عفونت مزمن منجر به ایجاد سوراخ یا پارگی پرده گوش شود، اوتیت مدیای مزمن نامیده می‌شود. درمان این بیماری دشوار است و اغلب با قطره‌های آنتی‌بیوتیکی درمان می‌شود. ممکن است قبل از تجویز قطره، دستورالعمل‌هایی در باره نحوه مکش مایعات از طریق کانال گوش دریافت کنید.

تحت نظر بودن

کودکانی که به عفونت‌های مکرر مبتلا می‌شوند یا به طور مداوم مایعات داخل گوش میانی را دارند باید از نزدیک مورد بررسی قرار گیرند. در مورد تعداد دفعات معاینات و انجام آزمایشات با پزشک متخصص مشورت نمایید. پزشک ممکن است تست‌های شنوایی و تست‌های مربوط به زبان را به طور منظم توصیه نماید.